Dilim ile oran arasındaki ilişki
Vergi dilimi, artan oranlı tarifede belirli bir matrah aralığını ifade eder. Her aralığın kendine ait oranı vardır. Matrah yeni aralığa ulaştığında daha yüksek oran yalnız o aralığa giren bölüme uygulanır. Önceki aralıkların tamamını yeni oranla yeniden vergilemek, kademeli tarifenin mantığını bozarak gereğinden yüksek sonuç üretir.
Dilim eşiği ile vergi oranı iki ayrı veridir. Eşik parasal sınırı, oran ise o aralığın vergi hesabını anlatır. Vergi yılı ve gelir türü değiştiğinde kullanılacak tarife de farklı olabilir. Bir tabloda ücret geliri ve diğer gelirler için ayrı sütun varsa aynı satırdaki sınırları birbirinin yerine kullanmayın.
Gerçek tarife olmayan iki kademeli örnek
Yalnız tanımı göstermek için ilk 100.000 TL matraha yüzde 10, sonraki bölüme yüzde 20 uygulanan kurgusal bir tarife oluşturalım. Matrah 130.000 TL olduğunda ilk parçanın vergisi 10.000 TL, kalan 30.000 TL’nin vergisi 6.000 TL olur. Toplam vergi 16.000 TL’dir. Bu eşikler ve oranlar Türkiye’nin güncel tarifesi değildir.
Matrahın tamamını yüzde 20 ile çarpmak 26.000 TL verir; örnek modelde 10.000 TL fazladır. Matrah 140.000 TL’ye çıkarsa toplam vergi 18.000 TL olur. Ek 10.000 TL kazancın örnekte 2.000 TL vergisi oluşur. Dolayısıyla yeni dilime geçiş, önceki kazancın tamamını silen bir kesinti gibi yorumlanmamalıdır.
Marjinal oran ile ortalama oran farkı
Marjinal oran son ek matrah parçasına uygulanan oranı anlatır. Ortalama oran ise toplam verginin toplam matraha bölünmesiyle bulunur. Kurgusal 130.000 TL örneğinde marjinal oran yüzde 20, ortalama oran yaklaşık yüzde 12,31 olur. Aynı hesabın bu iki göstergesi farklı soruları yanıtlar; biri diğerinin yerine geçmez.
Bir primin etkisini tahmin ederken yalnız son oranı kullanmak, primin birden fazla aralığa dağılması halinde yetersizdir. Örneğin eşik öncesinde kalan boşluk varsa primin bir kısmı önceki, bir kısmı sonraki oranla hesaplanır. Ek kazanç etkisi için eski toplam vergi ile yeni toplam verginin farkını almak daha tutarlı bir yöntemdir.
Dilim değişimi nasıl izlenir?
Bordro incelemesinde aylık kazancı, dönem matrahını ve önceki kümülatif matrahı birlikte kaydedin. Dilimi yalnız brüt maaşın büyüklüğünden çıkarmayın. Aynı aylık brütü alan iki kişinin yıl içindeki birikimi farklı olabilir. Prim veya işe başlama zamanı nedeniyle aynı ayda farklı matrah aralıklarına gelmeleri mümkündür.
Gerçek hesap yaparken gelir yılına ait resmî tarifeyi seçin; bir beyanın verildiği yılı gelir yılı sanmayın. Tarife vergisini hesapladıktan sonra ilgili istisna ve mahsupların ayrı aşamalarını inceleyin. Bu madde tarife mantığını açıklar. Güncel sınırları görmek için ilgili yılın kaynaklı tablosuna, ay bazında etkileri izlemek için maaş dilimi aracına geçebilirsiniz.
Kaynaklar ve geçerli dönem
Mevzuat, sınav ve dönem bilgilerini kullanırken bağlantıdaki resmî kaynağın kapsamını kontrol edin.
- GİB Gelir Vergisi Kanunu madde 103 — vergi tarifesi Kademeli tarife ilkesi; örnek tarife gerçek tarife değildir